هرمنوتیک
این هم یک مقاله فلسفی تقدیم به علاقه مندان
مقدمه
هرمنوتیک فلسفی که به نظریه تفسیر معروف است به سوالاتی می پردازد که در علوم شناختی مطرح می شوند. ماهیت ادراک انسان ، شیوه کسب و سازماندهی دانش نقش زبان و حفاظه دراین موارد ، ارتباط بین دانش خودآگاه و ناخودآگاه و نوع برداشت و فهم ما از دیگران همگی نمونه هایی از موضوعاتی هستند که فصل مشترک هرمنوتیک و علوم شناختی را تشکیل می دهند و اگرچه راه های متعدد و مشخصی وجود دارد که هرمنوتیک و علوم شناختی می توانند از طریق آنها با هم تعامل داشته باشند.
شون گالاگر
هرمنوتیک را معمولاً نظریه و عمل تفسیر، معنا می کنند. هرمنوتیک به مثابه یک رشته ، تاریخی ، پیچیده و طولانی دارد که آبشخور مسائل مربوط به تفسیر صحیح و دقیق متون ادبی، حقوقی و مقدس است. هرمنوتیک در قرن بیستم معنای گسترده تری یافت تا آن جا که به گفته چارلز تیلور ، انسان « حیوان تفسیرگر» است. هرمنوتیک فلسفی بر خلاف سوالات تجویزی تفسیر متن، همان گونه که مدنظر متفکرانی همچون هایدگر، گادامر و ریکور است. مسائلی را در خصوص شرایط ممکن برای ادراک انسان پدید می آورد . که البته این مسائل عمدتاً ناظر به ماهیت تفسیر و ادراک و نحوی کارکرد این دو هستند و ارتباطی با این که ما چگونه باید یک پدیده را تفسیر کرده یا بفهمیم ندارند. از نگاه فیلسوف قرن نوزدهم ویلیام دیلتای ، رشته های هرمنوتیک با رشته های دیگر علوم نظیر علم نوظهور روان شناسی بسیار متفاوت بود. به اعتقاد دیلتای ، علم هرمنوتیک بر خلاف روان شناسی که می کوشد رفتار طبیعی انسان (انسان به مثابه حیوان) را بر مبنای علیت توضیح دهد ، بر این است رفتار انسان ها را به حسب تجربه و انگیزه درونی شان دریابد . حیات درونی، مجموعه ای از حرکت و سکون نیست، بلکه مجموعه ای به هم پیوسته است که ساختار دارد و هر بخش این ساختار را باید در ارتباط و تعامل درونی با سایر بخش های کل مجموعه دریافت. نظیر همین ساختار را می توان در مورد متونی که مستلزم نوعی تفسیرند ملاحظه کرد، این تفسیر صرفاً یافتن ارتباط ماشین وار بین واژه های نیست ، بلکه عبارت است از یافتن انسجامی معنادار بین کل و اجزا آن . در هر دو مورد یعنی معنای متن و شخص انسان ، کل به معنای « دارنده بخشی از تاریخ است» این که من چه کسی هستم یا این متن به چه معناست را صرفاً نمی توان با بررسی اعمال یا معنای واژه ها دریافت، بلکه معنای این مقولات را باید در بستر معنای اعمال و متون گذشته درک کرد. به گفته گادامر آنچه باید فهمیده شود در اعمال یا گفتار من وجود ندارد چونان که علت در معلول حضوردارد.
این تقابل بین هرمنوتیک و روانشناسی به مثابه علمی طبیعی و به تعبیر عام تر بین هرمنوتیک و علم تاریخ، پیچیدگی خاص خود را دارد. تمایزی که دیلتای بین ادراک و تبیین می نهد دراین باره مفید و قابل ملاحظه است.
به عنوان مثال هابرماس از این تمایز به منظور تعریف آنچه او آن را هرمنوتیک ناظر به عمق می نامد استفاده می کند. مراد او از این اصطلاح ترکیبی از درک هرمنوتیکی از معنای یک کنش اجتماعی ( به عنوان مثال معنایی که برای مردم دارد و تبیین عملی علت وجود این کنش (علل پنهان که ممکن است اقتصادی یا حفظ رابطه قدرت باشد) است.
هابرماس برای طرح مدل های خود از هرمنوتیک ناظر به عمق، به نقد ایدئولوژی مارکس و مدل تحلیل روانی فروید نظر دارد.
پل ریکور (1970) فروید را بدین نمط می خواند و فروید هم طالب کنش بینافردی تفسیر تحلیل روانی است و هم در پی نوعی فرا روانشناسی علمی است که مکانیزم های ناخودآگاه را تبیین کند. اگر بخواهیم این مدل هرمنوتیک را در پژوهش های معاصر در خصوص خودآگاهی اعمال کنیم ، باید درکی از تجربه اول شخص فاعل به همراه معنای آن در زندگی روزمره به دست آوریم و همزمان از نحوه تولید این تجربه توسط مغز تبیینی علمی ـ عصبی ارائه دهیم . بحث اصلی مقاله حاضر تاکید بر این مدل هرمنوتیک است ونگارنده دراین مقاله از این مدل صرفاً به نام هرمنوتیک یاد می کند و از تکرار اصطلاح هرمنوتیک ناظر به عمق یا هرمنوتیک فلسفی پرهیز کرده است.
تنش آشکاری در این مدل وجود دارد. از یک سو تمایز بین هرمنوتیک و علم حفظ شده است، درست همان طور که در تمایز بین ادراک و تبیین ملاحظه میکنیم . از دگر سو، این مدل مستلزم همکاری و تعامل هرمنوتیک و علم به منظور ایجاد مفهومی کامل تر از آگاهی شناخت و رفتار انسانی است.
در سایر بخش های نظریه هرمنوتیک تنش عمیق تری در مفهوم تضاد بین تفسیر هرمنوتیکی و علم به چشم می خورد و اغلب افراد دچار این تردید می شوند که اگر کسی به هرمنوتیک می پردازد نمی تواند کار علمی کند و بالعکس . اما به گمان من امکان ندارد اگر شما با دانشمندانی نشستید که در حوزه خود بسیار تبحر دارند، آنچه را که گادامر می گوید بپذیرند. تجربه علم فی نفسه ، هرمنوتیکی است. این بدان معناست که دانشمندان تفسیر می کنند و تفسیرهای آنها از طریق سنت علمی ای که به آن تعلق دارند و نیز سوالات خاصی که مطرح می کنند به گونه ای سازنده ، متعصبانه است. تبیین ، تفسیری غیر از ادارک نیست ـ مثلاً تفسیر داده ای کمی بر پاره ای تحولات در تاریخ علم و قضاوت های کیفی دانشمندان مبتنی است. نمونه این قضاوت ها قضاوت هایی است ناظر به اهمیت شیوه تفسیر داده ها و ارزشمندی آنها برای جامعه دانشمندان و آژانس های سرمایه گذاری است که بخشی ازمخاطبان آنها به شمار می آیند.
هدف مقاله حاضر بررسی روابط محتمل بین هرمنوتیک علوم شناختی به شیوه ای فراتر از تضاد بین ادارک و تبیین است. نگارنده مایل است سه مساله را مشخصاً نشان دهد:
1ـ دستاوردهای هرمنودتیک و علوم شناختی هیچ گونه تضادی با یکدیگر ندارند، در حقیقت این دو حوزه مولفه های مشترکی دارند.
2 ـ هرمنوتیک می تواند به علوم شناختی کمک کند.
3ـ علوم شناختی نیز بر هرمنوتیک تاثیر گذارند.
بدین منظور ، سه سوال مختلف به عنوان نمونه و نه برای تبیین نحوه ارتباط این سه مقوله با یکدیگر را مطرح می کنیم:
1 ـ ما چگونه اشیاء را می شناسیم ؟ به عبارتی ما چگونه از انبوه متنوعی از اشیاء پیرامون خود آگاهی به دست می آوریم؟ پاسخ به این سوال نشان می دهد که هرمنوتیک و علوم شناختی حقیقتاً با یکدیگر در تضاد نیستند.
2 ـ ما چگونه موقعیت ها را می شناسیم؟ به سخن دیگر، نحوه عملکرد ما در شرایط مختلف چگونه است؟ پاسخ به این سوال نشان می دهد که هرمنوتیک چه تاثیری بر علوم شناختی دارد.
3ـ ما چگونه افراد دیگر را درک می کنیم ؟ پاسخ به این سوال خدمت علوم شناختی به هرمنوتیک را بر می نماید.
حلقه ، طرح ها و نمونه ها
ما چگونه اشیاء پیرامون خود را می شناسیم؟ دست کم یکی از ابعاد مهم شناخت ، اشیاء بررسی آنها در بافت درست است. قدم بعدی طبقه بندی اشیاست. در رویکردهای هرمنوتیکی پاسخ به این سوالات را در آنچه آن را « حلقه هرمنوتیکی» می نامیم می توان یافت. یکی از مبانی این نظریه آن است که ادراک از ساختاری حلقه ای برخوردار است اما این حلقه به لحاظ منطقی دوری است .
در رویکرد سنتی این حلقه بر حسب فهم متن مدنظر است. به منظور فهم معنای یک متن خاص ، بررسی نحوه ارتباط آن با کل متن ضروری است . اندیشمندان بسیاری از قرن 18 به بعد تاکید کرده اند که فهم بهتر یک متن مستلزم قراردادن آن درتاریخ است؛ تاریخی که خودشامل شناخت مولف ، جامعه او ، موقعیت اقتصادی و غیره می شود. من X را تنها در صورتی نیک می فهمم که آن را در بافت مناسب آن قرار دهم و زمانی که X را درک می کنم شرایط و بافت آن را بهتر در می یابم . این شیوه مشخصاً برای فهم و درک هر چیزی قابل اعمال است.
زمانی که من شیئی را می شناسم در واقع آن را با آموخته های پیشنیم ارتباط می دهم . یعنی آن در بافتی قرار می دهم که با آن مانوسم.
البته این مساله بدان معناست که من آن شیئی را بد فهم کرده ام در حقیقت فریفته آنچه پیش تر آموخته ام شده ام و می کوشم شیئی جدید را با چهارچوبی از پیش تعیین شده تطبیق دهم. اما در نهایت اگر شناخت کامل تر شود، از این تطبیق گریزی نیست. دیلتای می گوید: « شکست زمانی خود را نشان می دهد که تک تک اجزا را نمی توان بدین شیوه درک کرد. پس این خود مستلزم آن است که معنا از نو به گونه ای بیان شود که گزارشی از اجزا باشد. من در نهایت باید از طریق فرایندی دیالکتیکی یا با راهنمایی یک استاد بافت مناسب را کشف کرده به فهمی قابل قبول برسم. بدین ترتیب خواهم توانست این شی را در مقام همانندی با اشیای مشابه بشناسم. در این صورت می توان نوع این شی را تعیین کنم.
این گزارش کاملاً با گزارش های مطرح در روانشناختی در ذیل عناوین «نظریه طرح» و « نظریه پروتکل» تطابق و سازگاری دارد. نظریه پردازان از بارتلت تا پیاژه و آربیب و هسّته و بسیاری دیگر به منظور تبیین نحوه فهم ما از یک شی از ایده طرح های شناختی قابل اصلاح استفاده کرده اند. مفهوم یک طرح بیانگر این مطلب است که علم ما پاره های پراکنده و جدا از هم اطلاعات نیست، بلکه این علم در قالب الگوهایی سازماندهی شده که ما به هنگام کسب دانش جدید از آنها بهره می بریم.
این الگوها یا طرح ها به ما امکان می دهد تا اطلاعات جدید را در چارچوب های از پیش طرح شده « شبیه سازی» کنیم. چه بسا اطلاعات جدید می توان طرح های از پیش ترسیم شده را متحول سازد. طرح ها می توانند خود را در شی جدید تغییر داده یا جای دهد. در بده ـ بستان بین طرح و شیئی به گفته اندرسن ما تفسیری می سازیم و آن را آشکارا در قالب اصطلاحاتی نزدیک به هرمنوتیک بیان می کنیم . او معتقد است « متن دشواریاب است در عین حال خواننده با چارچوب تفسیری اش که دراختیار دارد به آن معنا می دهد اشیا ، معنایند مگر آنکه ما از طریق چارچوبی تفسیری فرایند درک و فهم آنها را تسهیل کنیم. طرح ها در شبیه سازی معنای جدید نقشی سازنده ایفا می کنند، اما در حقیقت آنها معنای نسبتاً شکل پذیری هستند که می توانیم آنها را با اطلاعات کاملاً جدید تنظیم و تطبیق کنیم و در اینجا می توان از اهمیت خیال موضوعی که در بخش متن بدان خواهیم پرداخت، سخن گفت . در علوم شناختی بحث های جالبی در خصوص نحوه پیدایش طرح ها و بهترین شیوه تبیین آنها وجود دارد. آیا ساختار اساسی طرح ها کامپیوتری است؟ آیا شکل پذیر بودن طرح ها را می توان بر حسب شکل پذیر بودن مغز توضیح داد؟ آیا ما باید طرح ها را مقولاتی برخاسته از بطن چارچوب اعمال تجسم یافته بدانیم؟ این سوالات ناظر به مکانیزم های بنیادینی است که به ما به مثابه انسان های جویای ادراک امکان می دهد، وارد حلقه هرمنوتیکی شویم تا یادگیری و شناخت را ممکن و تسهیل می کند.
اشیا با یکدیگر تفاوت دارند و در عین حال آنها به یک معنا ممکن است ویژگی های مشترکی داشته باشند. این تفاوت ها و ویژگی های مشترک به ما در تفسیر و درک ما نسبت به اشیاء کمک می کنند. «نظریه نمونه ای» در علوم شناختی کاملاً با رویکردهای هرمنوتیکی همخوانی دارد.
برخی اشیاء از نمونه های آشکار و نسبتاً مشخصی از ویژگی های تعریف شده برخوردارند. به عنوان مثال ، پرنده ها را در نظر بگیرید... شاید تصور شود که یک کبوتر نمونه ای از یک پرنده معمولی است. این کبوتر از این حیث به مثابه نمونه ای کاربردی از مفهوم پرنده عمل می کند . اما پرندگانی وجوددارند که با کبوتر بسیار متفاوتند. آن سان که استفاده از کبوتر به مثابه یک نمونه همه آنچه که درباره پرندگان باید دانست را پوشش نمی دهد و اساساً به عنوان نمونه مشخصی از آنها عمل نمی کند. یک نمونه در ترسیم یک قلمرو موثر است و تفاوت ها و تشابهات را در شرایط مختلف نشان می دهد. یک نمونه نه تنها یک مثال خوب است، بلکه مجوعه ای از پدیده ها را تعریف می کند که برخی از آنها اصلی و محوری و برخی فرعی اند.
یک نمونه راهی به سوی یک حلقه هرمنوتیکی است. اگر طرح های مجموعه محدو دی ازمقولات منظم و سلسله مراتبی باشند، نمونه ها بیشتر شبیه سازمان های دقیق معنایی اند تا یک قالب کامل ، آنها عمدتاً ناظر به رتبه و درجه هستند. افزون بر این نمونه ها نوعی نسبیت خاص را بر می نمایانند؛ به عنوان مثال در برخی فرهنگ ها، کبوترها در قیاس با جوجه ها و پنگوئن ها ، برای پرندگان نمونه ترند. اما اینکه در جایی که جوجه ها و پنگوئن ها اکثریت جمعیت پرندگان را تشکیل می دهند ، تفاوت چگونه است؟ باید تامل کرد نظریه نمونه ای در عین هماهنگی با هرمنوتیک گادامر ناظر به این مطلب است که تفسیر، مبهم تر و غیر عینی تر است و بیش از آنکه متوجه درک کامل و جامع باشد ناظر به درجه و رتبه است. تشخیص معنای یک شی دشوار تر خواهد بود و این مساله عمدتاً به شرایط بستگی دارد و به گفته ویتگنشتاین بیش از آنکه بیانگر دسته کبوترها باشد، حاکی از « شباهت خانوادگی » است.
در اینجا هیچ گونه تضادی بین علوم شناختی و هرمنوتیک وجود ندارد. گزارش های مربوط به نظریه طرح و نظریه پروتکل ، کاملاً با گزارش های مربوط به حلقه هرمنوتیکی سازگار و همخوانند. یک گزارش ، گزارش دیگر را تقویت و تغذیه می کند و در واقع اگر این دو گزارش کنار گذاشته شوند ما شاهد تعامل و تقویتی دوجانبه و تفاهم عمیق شناختی بین این دو خواهیم بود.
البته در علوم شناختی مباحث ناتمام و حل نشده ای در خصوص نحوه پیدایش نمونه ها و بهترین شیوه تبیین آنها وجود دارد. آیا می توان نمونه ها را ساختار های مجازی دانست که در به اصطلاح « طرح های تصویری نزدیک به هم » ( به گفته لک آف و جانس ـ 2003) تولید می شوند؟ آیا ایجاد یک مدل کامپیوتری از دانش نمونه ای امکان پذیر است؟ این گونه سوالات مربوط به طرح ها و نمونه های خود بخش هایی از یک کل بزرگ تر و یا یک سوال بزرگ ترند و آن اینکه آیا توضیح و تبیین ابهام ونسبیت اداراک انسانی با اصطلاحات کامپیوتری دقیق امکان پذیر است؟ در رابطه با همین سوال است که به نظر می رسد هرموتیک چیزی برای عرضه به علوم شناختی دارد.
ادراک و کامپیوتر
مدل های کامپیوتری حتی اگر کاملاً نزدیک و منطبق با اصطلاحات منطقی نباشند، باز دقیق و قابل پیش بینی اند ، اما سیستم شناختی انسان به گونه ای طراحی نشده که با مقولات دقیق، معین و تعریف شده کار کند، بلکه این سیستم به گونه ای است که با نمونه های انعطاف پذیر و طرح های قابل اصلاح کار می کند.
این مساله بیانگر تفاوت مهم بین ادراک انسان و مدل های کامپیوتری است . هوبرت دریفوس در تحلیل خود از توانایی های کامپیوتر می گوید کامپیوتر ها در شرایط مشخص، تعریف شده، قانونمند و دارای حدود و ثغور معین کاملاً خوب عمل می کنند. بازی شطرنج نمونه خوبی دراین مورد است. در مقابل کامپیوترها در شرایطی که قوانین مشخصی حاکم نباشد و این شرایط به طور مناسب و دقیق تعریف نشده باشد ، توانایی حل مسائل را ندارند.
کامپیوترها در بازی های حافظه ای مسائل پیچیده و هزار تو، ترجمه واژه به واژه و پاسخگویی به الگوهای دقیق، مهارت دارند. در این گونه امور ارتباط مکانیکی و ماشینی مهم است، اما معنا و بافت از هم بیگانه اند . این نوع کارها را می توان از نمودارهای درختی، جست و جوی نمایه ها و یا مدل های مختلف انجام داد. افون بر این ، کامپیوترها در فعالیت های ساده و تعریف شده نظیر بازی های محاسبه ای؛ سوالات ومسائل ترکیبی و قیاس ها و برهان های ماشینی ریاضیات خوب عمل می کنند. دراین موارد معنا کاملاً روشن و مستقل از بافت است. کامپیوترهای پیچیده ممکن است در انجام عملکردهای پیچیده موفق باشند. در این موارد نیز معنا روشن اما به لحاظ کمی پیچیده است . این گونه کارها مستلزم مثلاً شیوه هایی از اکتشاف است که مستلزم حذف زوایدند.
اما مدل کامپیوتری برای فعالیت های روزمره غیر رسمی نظیر بازی های تعریف نشده و مسائل ساختاری گریزی که مستلزم بینشی غیر قابل تقلیل به تدوین کمی اطلاعات، ترجمه زبان طبیعی، شناخت الگوهای متنوع و تحریف شده هستند، مناسب نیستند . در این موارد معانی نامشخصی وجود دارد که به شدت به بافت وابسته اند. اینها مواردی هستند که در آنها قوانین مشخص و معین به چشم نمی خورد . دریفوس برای تعریف این شرایط ابهام آمیز، تجسم یافته و عملاً بافتی شده از سنت پدیدار شناسی و خاص آرای هایدگر و مرلوپونتی استفاده می کنند . افزون بر این می توان برای یافتن تمایزات بین شرایط غیر بافتی و بافتی اجتماعی و عملی ـ خاصه مطالعات حوزه عصبی ـ روان شناختی ، از خود علوم شناختی نیز بهره برد.
هرمنوتیک همچنین مدلی مناسب را برای فهم آن دسته بافت هایی که محدودیت های رویکردهای کامپیوتری را تعریف و تعیین می کنند، ارائه می دهد . مدل کامپیوتری در آنچه گادامر آن را « شرایط هرمنوتیکی » می نامد موفق نیستند، اینها شرایطی تعریف نشده ، مبهم ، قانون گریز بوده و فاقد راهکارهای روش شناختی هستند.
همان گونه که گادامر می گوید تفسیر در چنین بافت هایی تنها با استفاده از الگویی روش شناختی امکان پذیر است. گادامر به منظور یافتن راهی برای توصیف این مسئله از ارسطو کمک می گیرد. ارسطو در اخلاق نیکو ماخوسی مفهوم Phronesis را ـ که معمولا، به حکمت علمی یا در معنای اصیل آن به «دوراندیشی» ترجمه می شود ـ تشریح می کند. این مفهوم ناظر به توانایی تشخیص عمل درست و نحوه انجام آن است. حکمت عملی پیش از کامپیوتری بودن ، دقیقاً عبارت است از آنچه در شرایط فاقد قانون موردنیاز است . در چنین شرایطی که تصمیم گیری نیز ضروری است ما با طیفی از معانی ممکن مواجهیم و از طرفی هیچ گونه اصل نهایی ای برای طبقه بندی وجود ندارد.
ارسطو تمایز مهمی بین حکمت علمی و هوشیاری می نهد، برای مثال در شرایط اخلاقی یک فرد فاقد اخلاق با یک جنایتکار می تواند بسیار باهوش باشد ، اما فاقد حکمت عملی کاملاً به آموزش یا فرهنگ سازی به معنای واقعی کلمه بستگی دارد، این مسئله به طور خاص مسئله ای است که تنها می توان آن را در مجموعه آموزشی و اجتماعی صحیح آن ایجاد نمود وگسترش داد ، به گفته ارسطو، فرد از طریق تمسک به افراد شایسته و عمل بر اساس رفتار این افراد می تواند به حکمت عملی دست یابد . بدون آموزش می توان باهوش بود، اما از شایستی خبری نیست.
مفهوم اخلاقی حکمت عملی در نظریه هرمنوتیکی پاره ای اصلاحات را از سرگذارنده است و دراین مورد، به گمان من این مفهوم کمک مهمی به هرمنوتیک جهت تقویت و تاثیر بر علوم شناختی می کند. اول بار، گادامر این مفهوم را به مثابه الگویی برای تفسیر، نه تنها در بافت اخلاق بلکه در سطح وسیع تر در شرایط هرمنوتیکی آشفته و مبهم که فاقد هر قانونی است و در آن بیش از یک پاسخ درست وجود دارد، به کار برد. بحثهای اخیر در مورد حکمت عملی (که در آثار لوتیار درباره هرمنوتیک به چشم می خورد) بر این ایده تاکید دارد که حکمت عملی ضمن آن که نمی توان آن را به هوشیاری فروکاهید، خیال پردازی سریع را نیز در بر می گیرد. حکمت عملی به استفاده از خیال یا شهود بستگی دارد که از طریق آن می توان به راهکارهایی جهت حل مسائلی دست یافت که در گستره بی ثبات حیات انسانی رخ می نمایند. در هر یک از این موارد تصمیم گیری یا عمل را نمی توان با راهکارهای ناظر به حذف بدیلها یا پیروی از شیوه های کامپیوتری و قانون محور محض به دست آورد. به تعبیر دقیق تر، این فرایند فراتر از آن است که بتوان آن را کامپیوتری کرد.
این شیوه حکمت عملی یانوعی ادراک که مبنای بافتهای هرمنوتیکی است را نمی سازد.
پرهیز از مدلهای دقیق کامیپوتری و حرکت به سوی مدل های پویا در حوزه علوم عصبی خود برای علوم شناختی چالش محسوب می شود. اما اگر صور ادراکی و شناختی ای وجود داشته باشند که به حوزه ای غیر قابل تقلیل به سطح کامپیوتری و نیمه شخصی تعلق داشته باشند و شامل فرآیندهای درون شخصی و شخصی نیز باشند آن گاه مدل های جدیدی که متضمن نتایج تعامل اجتماعی اند ضرورت می یابند. گادامر در این باره معتقد است که ادارک ، دیالکتیکی است. دراین جا می توان به ایده ارسطو بازگشت که حکمت عملی را در بافت های تعاملی و شرایط اجتماعی می توان به دست آورد. در تعاملات اجتماعی دوم شخص چیزی وجود دارد که آن را نمی توان با کامپیوتر های نیمه شخصی فرو کاهید. تعامل های دوم شخص را نمی توان دقیقاً همانند تعامل های دو یا چند سیستم کامپیوتری یا حتی تعامل دو مغز توصیف کرد.
دیلتای و همکاران قرن نوزدهمی اش در حوزه هرمنوتیک رمانتیک از این مقوله با عنوان همدلی یاد می کنند؛ چیزی که فراتر از چشم اندازهای اول شخص وسوم شخص قرار دارد. اگر نحوه سخن گفتن طرفداران هرمنوتیک رمانتیک را در مورد همدلی بررسی کنیم، گرایشی را به سوی نوعی معنویت مشترک یا همان انسان کلی (کامل) در می یابیم. شلایر ماخر در 1819 دیدگاهی خوشبینانه را عرضه نمود . او از تفسیر ناظر به یافتن مقصود مو لف درهرمنوتیک متنی سخن میگوید ، شکلی از تفیسر که فراتر از مجموعه ای از قوانین حرکت می کند.
این شیوه پیشگویانه با هدایت مفسر در جهت تبدیل خود به مولف در پی دستیابی به فهمی مستقیم از مولف به مثابه یک فرد چهار سال بعد یوهان درویزن دیگاهی بدبینانه را اتخاذ نمود . شخص اولیه ای که ما می کوشیم او را بفهمیم واقعاً غیر قابل دسترسی است .« این شخص در جایگاه خاص خود قرار دارد و تنها با خود و خدای خود در ارتباط است... این جایگاه ، جایگاه حفاظت شده است که پژوهش را بدان راه نیست. یک شخص ممکن است شخص دیگر را به خوبی درک کند، اما این ادراک صوری است، او رفتار، گفتار و اشارات آن شخص را جداگانه و نه به طور کامل و یکپارچه درک می کند هر چه درباره ایده های الهیاتی، استعلایی و رمانتیک بیندیشیم، که البته در این مقال به آنها بسیار توجه داریم، باز علمی به نظر نمی رسد آیا اینجا همان جاست که ما سرانجام تضادی قیاس ناپذیر را بین هرمنوتیک و علم در می یابیم؟ یکی از راههای پرهیز از این تضاد و تقابل افکار ، تفاوتها و تمایزات عمیق بین اشخاص و اشیاء است. همانگونه که آربیب و هسه می گویند: « رویکرد هرمنوتیکی نیازی به چنین ثنویتی [تمایز آشکار بین اشیاء و اشخاص] ندارد.
سپس استدلال می کنند بر این که پیوستگی بین علم طبیعی و هرمنوتیک بر این واقعیت مبتنی است که این هر دو طیف یکسانی از اشیاء را در اختیار دارند. (یعنی بدنها ، نظیر بدن انسان ) که دارایی ها آنها را در زمان و مکان انتقال می دهند. انتخاب اشخاص و معانی مشترک به مثابه مفاهیم بنیادین در علوم هرمنوتیک ضرورتی ندارد.»
انتخاب واژه ای درست و توصیف صحیح تحلیل ادارک اهمیت دارد اما آنچه اینجا در معرض خطر قرار دارد چیزی بیش از واژه است. بحثی نیست که بین اشیاء و اشخاص تفاوت و تمایزی جدی وجود دارد و این مطلب چیزی فراتر از حدود و ثغور طبیعت گرایی نیست.
فهم دیگران
گفته شد که تعامل های دوم شخص را نمی توان صرفاً به مثابه تعامل دو مغز یا وجود مفاهیم مشترک در دو مغز توصیف کرد. مراد از این مطلب آن نیست که ما باید از علم عصب شناسی غافل باشیم. در واقع دست کم دو مغز وجود نداشته باشند تعامل شخص دوم هم وجود نخواهد داشت.
علم عصب شناسی اجتماعی و شناختی در درک ما از نحوه فهم یکدیگر ونحوه امکان همدلی موثر است. درعین حال این مسئله هدف اصلی هرمنوتیک نیز هست. پیش از هر چیز در این جا ذکر چندین پژوهش در حوزه علم عصب شناسی به منظور فهم علمی نحوه تعامل ما با سایر افراد ضروری است. بحث در خصوص نحوه تفسیر یافته های این پژوهش ها توسط دانشمندان علوم شناختی نیز خالی از فایده نخواهد بود. پژوهش در خصوص عصب های آینه ای اکنون کاملاً شناخته شده است. عصب های آینه ای در کورتکس پشا حرکتی میمون ماکاکوکشف شد و دلایل خوبی وجود دارند مبنی بر این که آنها را می توان در کورتکس پیشا حرکت و ناحیه بروکای انسان (مرکز سخن گفتن در نیمکره چپ) یافت. عصبهای آینه ای. هم زمانیکه یک حرکت خاص توسط فاعل انجام می گیرد و هم زمانی که همان عمل هدفمند انجام شده توسط شخص دیگر مشاهده شود، پاسخ ایجاد می کنند. پس عصبهای آینه ای رابطه ای دوجانبه بین تصویر عمل یا بیان پویا و مفهوم اول شخص، درون ذهنی و جسمانی توانایی ها و ظرفیتهای شخص ایجاد می کند . ویتوریوگالسی معتقد است که همدلی یا شناخت اجتماعی مرکب است از طنین موجود بین سیستم های حرکتی عامل شاهد و مشهود که مفهومی مشترک را بین شاکله جسم شاهد و شاکله جسم مشهود تشکیل می دهد.
پیش از بررسی این مسئله و سایر تفاسیر، بررسی یافته های دیگری که با عصب های آینه ای کاملاً هماهنگ هستند و پژوهش مربوط به تصویر برداری از مغز افرادی که در فعالیت های ابزاری شرکت می کنند، عمل شخص دیگر را مشاهده می کنند، عمل دیگری را شبیه سازی می کنند یا تصمیم به تقلید رفتار دیگری دارند، نشان می دهد که نواحی مغز که هر یک کار خاصی می کنند با هم همپوشانی دارند. اگر من ببینم که شما لیوانی را برای آشامیدن آب بر می دارید ، دقیقاً همان نواحی مغزمن تحریک می شوند که گویی خود من لیوان را به قصد برداشتن آب برداشته ام . در این جا در مورد تک تک عصب ها صحبت نمی کنیم. بلکه سخن ما ناظر به سیستم عصبی است. افزون بر این، زمانی که من آگاهانه خود را در مقام انجام عمل خاصی تصور می کنم یا تصور می کنم شما در حال انجام دادن آن هستید و یا خود را آماده می کنم تا عملی که شما انجام داد داده اید تقلید کنم، آن بخش هایی از مغز که برای اعمال شناختی من فعالیت می کنند ، همان نواحی ای هستند . که برای رفتار حرکتی خاص خودم کار می کنند.
پژوهش های مربوط به عصبهای آینه ای و فعالیت های عصبی مشترک مستقیماً مباحث محوری مربوط به هرمنوتیک را فربه و غنی ساخته اند. مباحثی که به ناظر به ماهیت فهم دیگران و همدلی است.
در واقع زمانی که فیلسوفان ذهن، روان شناسان و عصب شناسان «نظریه ذهن» را بررسی قرار می کنند. آنها وارد مباحث قدیمی تر هرمنوتیکی در خصوص ادراک و همدلی شده اند.
نظریه ذهن عبارت است از توانایی ذهنی سازی یا ذهن خوانی حالات ذهنی دیگران با هدف توضیح و پیش بینی رفتار آنها. طرفداران رویکرد نظری به نظریه ذهن و حامیان رویکرد همزمانی همچنان با یکدیگر مناظره می کنند. گروه اول نظریه پردازان نظریه معتقدند که شیوه ای که ما با آن دیگران را درک می کنیم مستلزم به کارگیری یک موضع نظری است: ما تصریحاً یا تلویحاً با هدف توضیح یا پیش بینی رفتار دیگران در مورد آنها نظریه پردازی می کنیم . درمقابل نظریه پردازان شبیه سازی احساسات و تفکر دیگران مبتنی است. به عنوان نمونه ما خود را در جای دیگران قرار می دهیم. در ذهن خود یک صحنه را شبیه سازی می کنیم و سپس می گوییم این همان چیزی است که او باید انجام دهد.
شبیه سازان اکنون به شواهد علم عصب شناسی شناختی که پیش تر از آن بحث شد گرایش پیدا کرده اند . شبیه سازی ممکن است زیرا ما مغزهای یکسان با عصب های آینه ای و نواحی مغزی مشترکی هستیم که به خوبی عمل می کنند. اما نظریه پردازان کاملاً فاقد منابع عملی نیستند. آنها می توانند سراغ آزمایش های ناباوری بروند که نشان می دهد درک اذهان دیگران ظاهراً مستلزم موضعی نظری است که در حدود چهار سالگی در کودکانی که به بیماری اوتیسم مبتلا نیستند پدید می آید . اساساً هم نظریه پردازان نظری و هم شبیه سازان معتقدند که نظریه ذهن،نخستین راهی است که ما از آن فهم دیگران نه تنها در چهارسالگی بلکه در تمام عمر استفاده می کنیم.
نظریه تعامل به دلیلی برای دو نظریه فوق محسوب می شود. این رویکرد نیز می تواند از شواهد علم عصب شناسی در مورد عصب های آینه ای و عملکرد های عصبی مشترک و نیز طیف گسترده ای از شواهد روانشناختی در خصوص توانایی های کودکان درتجزیه و تحلیل و درک نیات دیگران به شیوه ای غیر ذهنی استفاده کند. این دیدگاه سن ادراک را به عقب می راند و معتقد است که در طول زندگی نخستین شیوه ادراک ما در قیاس با توانایی ما در تجسم ذهنی از طریق استفاده از نظریه یا شبیه سازی، جا افتاده تر و به لحاظ اجتماعی تثبیت شده تر است.
این دیدگاه های مختلف تفاسیر متفاوتی از شواهد علمی ارائه می دهند ـ و این جا جالب خواهد بود اگر ماهیت هرمنوتیکی خود علم را مجدداً یادآور شویم. آنچه در اینجا باید بر آن تاکید شود آن است که ما در تلاشمان در تبیین نحوه فهم دیگران نباید همانند شلایر ماخر ، در ویزن و دیلتای روح کلی انسان را نادیده بگیریم.
اما اکنون ابزارهایی در اختیار داریم که می توانیم معنای روح کلی انسان را در رفتار کودک و در فعالیت نواحی کلی مغز مشاهده کنیم .همچنین می توانیم گزارشی هر منوتیکی از همدلی که کاملاً با این پدیده های طبیعی در ارتباطند ارایه کنیم .
ما می توانیم از ایده شلایر ماخر در خصوص قدرت پیشگیری به حسب ظرفیت کودکان برای شناسایی وتکمیل نیات دیگران استفاده کنیم کودکان بااین توانایی درونی می توانند حرکت جسم را به مثابه حرکتی هدفمند تفسیر کنند و قادرند اشخاص دیگر را به مثابه عامل درک کنند (4) این قدرت پیشگویی تثبیت شده و دائمی است وبه گفته شول وتریموله ، سریع ، خودکار ، مقاومت ناپذیر و به شدت تحریک پذیر است . این که آیا این مساله یک عملکرد ذهنی است یا کنش غیر ذهنی در حال بررسی است .دیلتای بر اهمیت بافت در فهم اعمال ونیات در یگران تاکید می کنند:« بین یک عمل ومحتوای ذهنی و رابطه ای منظم برقرار است که به ما امکان نتیجه گیری می دهد اما لازم است آن آلت ذهنی را که رفتار تولید می کند و از طریق آن رفتار ، در شرایط زندگی ، که باز آن را محدود می کند مجال بروز می یابد . شناسایی کنیم . بنابراین ، رفتار خود را از پیشینه بافت زندگی جدا می کند . در غیر این صورت ، همراه با توضیح نحوه ارتباط شرایط ، اهداف ،ابزارها وبافت زندگی با یکدیگر در آن، گزارش جامعی از حیات درون که خود برخاسته از آن است ارائه نمی دهد .
این تاکید با آنچه تریوارتان در مورد درون ذهنیت ثانوی نشان می دهد سازگار است . کودکان در حدود یک سالگی فراتر از رابطه فرد به فرد ،درون ذهنیت اولیه می روند و وارد بافت های توجه و شرایط مشترک می شوند دراین فضاست که آنها معانی اشیاء و علت آنها را یاد می گیرند .
« ویژگی مشخص درون ذهنیت ثانوی آن است که یک شی یا یک رویداد می تواند به کانون توجه افراد تبدیل گردد .اشیاء رویدادها را می توان به یکدیگر پیوند داد ... تعامل های کودک با اشخاص دیگر ناظر به اشیاء پیرامون آنها است »(هابسون ، 2002) کودکان هجده ماهه می توانند تصمیم های اشخاص دیگر را درک کنند . آنها رفتار هدفمندی را که یک عامل موفق به انجام آن شده تکمیل کنند . کودک پس از مشاهده شخصی که می کوشد یک اسباب بازی را به شیوه ای صحیح به کار برد و ظاهراً ناامید است از این که نمی تواند آن را این گونه انجام دهد ، اسباب بازی را بر می دارد ونحوه انجام و کاربرد آن را به آن شخص نشان می دهد این نوع فهم عمل به توجه مشترک و بافت علمی بستگی دارد . ما درست همان طور که اعمال خود را در بالاترین سطح ممکن در می یابیم ، اعمال دیگران را نیز به همان شیوه درک می کنیم . این مساله که ما اعمال را در بالاترین سطح کارکردی آن درک می کنیم ، همواره با « بافتی بودن » در ارتباط است .
این سطح از ادراک رادیلتای « ادراک ابتدایی » می نامد و آن را از گونه های برتر ادراک که شامل همدلی می شود جدا می کند اگر به گفته دیلتای منطق ادارک ابتدایی را بتوان به مثابه فرایندی استقرایی بیان کرد ، او می کوشد گزارش صحیح به دست دهد . نتایج در این مواد علی ومعلولی نیست ، یعنی ما در روابط درون شخصی مان در پی تبیین علی این که چرا شخصی دیگر به شیوه ای خاص عمل می کند نیستیم ( گرچه این دیدگاه، دیدگاه نظریه پردازان نظری است ) ، بلکه ما در پی معنای عملی ، اشاره وحرکات صورت دیگران هستیم این گستره جولان دیلتای در گزارش او از ادراک اولیه است اما توجه او به مشاهدات کودکان است دیلتای معتقد است پیش از آن که کودک سخن گفتن را بیاموزد در بافت های سازمان یافته اجتماعی فرو رفته وتمام عبارت هایی که تجلیات عینی ذهنی را تشکیل می دهند مبنای درک شخص دیگر را می سازند .
منظور من آن است که مطالعات عملی مربوط به درون ذهنیت اولیه وثانویه ونظیر این ها حدس های دیلتای را در خصوص ادراک اولیه تایید و تقویت می کنند . درک دیگران، شق القمر کردن نیست وما نیز برای قراری ارتباط ،صحبت کردن ، عاشق شدن و غیره نیازی به توسل به روح پیشگویی نداریم . در واقع ، گزارشهای یکسان آسیب شناسی ها ، تعصاب قومی وجنسی و انزجاری که بعضاً به جنگ می انجامد را روشن تر می کنند. چنین مسائلی از آن جا که از روح پیشگویانه ما بر می خیزند را دشوار می توان توضیح داد به طورکلی به نظر می رسد که پژوهش ها وبحث های حوزه علوم شناختی کمک قابل توجهی به ادراک همدلانه وابتدایی در سنت هرمنوتیک می کند ودریچه های حائز اهمیتی را در این زمینه به روی پژوهشگران می گشاید .
منبع
www. Philosoophy .ucf. edu /Pcsbib.html
پانوشت ها
نویسنده این مقاله دکتر شون گالاگر ، استاد فسلفه و علوم شناختی دانشگاه فلوریدا و سردبیر نشریه بین رشته ای « پدیدار شناسی و علوم شناختی » است .
1- توضیح بیشتر این که من شخصاً هرمنوتیکی را می پسندیم که 1- فلسفی باشد تا آنجا که ناظر و پدید آورنده سوالاتی درخصوص شرایط مکان درک وجهان و سایر افراد و نیز درخصوص آنچه ما را حیواناتی خود- تفسیر گر می سازد باشد .
2- یک هرمنوتیک ناظر به عمق تنها بدین معنا که ناظر به قدرت تبیین علم باشد هابرماس هرمنوتیک ناظر به عمق را با پروژه ای انتقادی پیوند می دهد ؛ پروژه ای که هدف آن دست یابی به آزادی از طریق ارتباطی کامل است من با استفاده انتقادی از هرمنوتیک مخالف نیستم اما این مساله در اینجا برای من ضرورتی ندارد .
2-آربیت و هسه( 1986) از معدود کسانی هستندکه بین نظریه طرح علمی شناختی و هرمنوتیک قائل به ارتباطیT مستقیم هستند از نگاه آنها نظریه طرح، الگویی برای کل تفسیر کنترل شده از متون ارائه می کند وطرح ها خود چشم اندازی (یا به گفته گادامر ، پیش ادراکی ) را پدید می آورند . که در آن چنین تفسیری شکل می گیرد به طور کلی ، آنها را هر منوتیک فلسفی در این مساله هم داستانند که علوم شناختی فی نفسه یک علم تفسیری انسانی است ( یعنی یک علم هرمنوتیکی ) بنابراین آنچه درباره هرمنوتیک گفته شد باید دراین مورد اعمال گردد
3- دراین جا قصد آن ندارم درباره این دیدگاه به تفصیل استدلال کنم( بنگرید به گادامر- 2001-2003 ) منابع مهم دراین باره را می توان در اثر تریوارتان (1979) در باب « درون ذهنیت اولیه وثانویه» است اثر هابس(2002) نیز ناظر به همین مطلب است .
4- بالدوین وهمکارانش نشان داده اند که کودکان ده- یازده ماهه می توانند انواع کنش های متوالی را براساس تصمیم ها تجزیه وترکیب کنند (بالدوین وبرد 2001؛ بالدوین ودیگران ) .
